Project

Het Sperrgebiet in Berlijn is een goed voorbeeld van wat Joyce van den Berg ‘traumalandschappen’ noemt: het gebied is getekend door het verleden en beladen met betekenissen die vaak liever worden vergeten. Tot de val van de Berlijnse Muur was het Sperrgebiet de 155 km lange zone waarmee de DDR haar grondgebied afschermde van West-Berlijn. De beruchte Muur was er onderdeel van. Na 1989 kregen sommige aspecten van het gebied op een fragmentarische manier de status van monument. Een overkoepelende visie ontbrak. Joyce van den Berg raakte gefascineerd door het Sperrgebiet en ontwikkelde een plan dat het verleden niet uitvlakt, maar integreert in de nieuwe functies van het landschap.  

Onderzoek

De herinrichting van het Sperrgebiet werd bemoeilijkt door de ‘onzichtbaarheid’ van het landschap. Topografische informatie over het gebied was niet of slecht toegankelijk. Omdat het terrein voor de DDR militair-strategische waarde had, werd het op openbare kaarten niet ingetekend. De BRD beschouwde het Sperrgebiet als een administratieve grens en tekende het in als een simpele lijn. De ontwerpfase werd daarom voorafgegaan door een gecompliceerde onderzoeksfase. Er werd uitgebreid veldonderzoek verricht en toegang verkregen tot het privé-archief van een voormalig Stasi-officier. Uiteindelijk kon een volledige topografische kaart van het Sperrgebiet gepresenteerd worden.

Ontwerp

De meest in het oog springende ruimtelijke en ecologische kwaliteit van het Sperrgebiet zijn de uitgestrekte zandvlaktes. Deze worden toegankelijk gemaakt door een netwerk van fietsroutes, zodat in de directe nabijheid van de stad een wijds uitloopgebied ontstaat. De fietspaden leiden langs relicten uit de DDR-tijd, waaronder de voormalige Grensübergangsstellen. Hier kan gepauzeerd, gegeten of overnacht worden in een sfeer die herinneringen oproept aan de DDR. Het ontwerp heeft ook een ecologische dimensie. Zo worden de fundamenten van de circa driehonderd afgebroken wachttorens uitgegraven, omdat ze als donkere, beschutte plaatsen een ideaal habitat vormen voor salamanders, slangen en varens. Tegelijkertijd creëren de uitgegraven fundamenten een langgerekt spoor in het landschap, waarmee de vroegere ketting van surveillance opnieuw zichtbaar wordt.
De verbinding van ecologische, didactische en recreatieve functies geeft de overblijfselen uit de DDR-tijd een nieuwe verankering in het landschap. Het Sperrgebiet krijgt een krachtige identiteit als historisch belangrijke plaats.
 

Publiciteit [selectie]

o.a: der Spiegel | TV, NOS |  Radio1, NOS | NRC Handelsblad |  RADIO 2, Spijkers met koppen |  Berliner Zeitung | Scape magazine

Met dank aan

Marieke Timmermans | Jana Crepon | Susanne Lorenz 
Nina Kopp